Collection Zarbol Masal | Meanings & Origins

[Hassan Kachal]

چشم آدمي را مگر خاك پر كند

این مثل را برای اشخاص حریص به مال و منال دنیا گویند؛ كه هر چه به دست می آورند قانع نمی شوند و چشم و دلشان پر نمی گردد، و داستان از این قرار است:

می گویند اسكندر به وقت مرگ به نزدیكانش وصیت كرد و گفت: �* وقتی من از دنیا رفتم، جسد مرا در تابوت بگذارید و یك دستم را از تابوت بیرون كنید تا مردم بدانند من كه همه عالم را مسخر كرده ام با آن همه ثروتی كه داشته ام، با دست خالی از این دنیا می روم ؛ و هر كجا دستم خود به خود به درون تابوت رفت مرا همان جا دفن كنید.�

پس از مدتی اسكندر از دنیا رفت. او را توی تابوت گذاشتند و همان طور كه وصیت كرده بود دستش را از تابوت بیرون كردند و تابوت را گردش دادند. چند شبانه روز تابوت را گرداندند اما دست توی تابوت نرفت كه نرفت. دیگر داشتند نا امید می شدند كه رسیدند به مرد دهقانی. دهقان از آنجایی كه عاقل و دانا بود با دیدن این منظره مقداری خاك از زمین برداشت و كف دست اسكندر ریخت. ناگهان دست خود به خود توی تابوت رفت. دهقان آهی كشید و گفت: �* چشم آدمی را مگر خاك پر كند.�* بعد، طبق وصیت اسكندر جسد او را همان جا به خاك سپردند.

داستان اسكندر و سرانجام كار او را فربدالدین عطار در مصیبت نامه چنین آورده است:

چــو اسكنــدر را مسخــر شــد جـهـان ..... وقــت مـــرگ او در آمــد نــاگهــان

گفـــت تــابـوتـی كنیـــد از بـهـر مـــن ..... دخمـه ای ســازیــــد پیـش شـهر من

كــف گشــاده دسـت مــن بیرون كنیـد ..... نوحه بـر من هـر زمان افـزون كنید

تـــا ز مـال و لشــكر و ملك و شـــهی ..... خـلق می بیننـــد دســت مـــن تـــهی

گر جهان در دسـت من بود آن زمان ..... در تـهی دستـی بــرفـتــم از جـــهـان

ملك و مال ایـن جـان جز پیـچ نیست ..... گر همه یابی چو من جز هیچ نیست



نظامی گنجوی نیز در اقبال نامه ذیل داستان � نامه نوشتن اسكندر به سوی مادر خویش�* گوید:

ز تـابـوت فــرمــوده بــد شهــریــار ..... كــه یـك دسـت او را كننـد آشـكار

در آن دسـت خـاكـی تـهی ریخته ..... منــادی زهــــر ســـو بـرانگیـختــه

كـه فـرمـانـده هفـت كشـور زمیـن ..... همیـن یـك تن آمـد ز شـاهان همین

ز هـر گنـج دنیـا كـه دربــار بسـت ..... به جـز خـاك چيزی نــدارد به دسـت

شمـا نیز چـون از جـهان بگذرید ..... از یـن خـاكـدان تیــره خـاكی بـریـد


شیخ سعدی علیه الرحمه در � باب قناعت � *گلستان گوید :

آن شنیـدستی كه در صحرای غور ..... بـار سـالاری بیـفتـاد از ستــور

گـــفـت چشـــم تنـگ دنیــــا دار را ..... یـا قنـاعت پركند یـا خاك گــور