اگر هوشمندي به معني گراي
كه معني بماند ز صورت بجاي

كه را دانش وجود و تقوي نبود
به صورت درش هيچ معني نبود

كسي خسبد آسوده در زير گل
كه خسبند از او مردم آسوده دل

غم خويش در زندگي خور كه خويش
به مرده نپردازد از حرص خويش

زر و نعمت اكنون بده كان تست
كه بعد از تو بيرون ز فرمان تست

نخواهي كه باشي پراگنده دل
پراگندگان را ز خاطر مهل

پريشان كن امروز گنجينه چست
كه فردا كليدش نه در دست تست

تو با خود ببر توشه خويشتن
كه شفقت نيايد ز فرزند و زن

كسي گوي دولت ز دنيا برد
كه با خود نصيبي به عقبي برد

به غمخوارگي چون سرانگشت من
نخارد كس اندر جهان پشت من

مكن، بر كف دست نه هرچه هست
كه فردا به دندان بري پشت دست

به پوشيدن ستر درويش كوش
كه ستر خدايت بود پرده پوش

مگردان غريب از درت بي نصيب
مبادا كه گردي به درها غريب

بزرگي رساند به محتاج خير
كه ترسد كه محتاج گردد به غير

به حال دل خستگان در نگر
كه روزي دلي خسته باشي مگر

درون فروماندگان شاد كن
ز روز فروماندگي ياد كن

نه خواهنده*اي بر در ديگران
به شكرانه خواهنده از در مران

پدرمرده را سايه بر سر فكن
غبارش بيفشان و خارش بكن

نداني چه بودش فرو مانده سخت؟
بود تازه بي بيخ هرگز درخت؟

چو بيني يتيمي سر افگنده پيش
مده بوسه بر روي فرزند خويش

يتيم ار بگريد كه نازش خرد؟
وگر خشم گيرد كه بارش برد؟

الا تا نگريد كه عرش عظيم
بلرزد همي چون بگريد يتيم

به رحمت بكن آبش از ديده پاك
به شفقت بيفشانش از چهره خاك

اگر سايه خود برفت از سرش
تو در سايه خويشتن پرورش

من آنگه سر تاجور داشتم
كه سر بر كنار پدر داشتم

اگر بر وجودم نشستي مگس
پريشان شدي خاطر چند كس

كنون دشمنان گر برندم اسير
نباشد كس از دوستانم نصير

مرا باشد از درد طفلان خبر
كه در طفلي از سر برفتم پدر

يكي خار پاي يتيمي بكند
به خواب اندرش ديد صدر خجند

همي گفت و در روضه*ها مي*چميد
كزان خار بر من چه گلها دميد

***

مشو تا تواني ز رحمت بري
كه رحمت برندت چو رحمت بري

چو انعام كردي مشو خود پرست
كه من سرورم ديگران زير دست

اگر تيغ دورانش انداخته*ست
نه شمشير دوران هنوز آخته*ست؟

چو بيني دعا گوي دولت هزار
خداوند را شكر نعمت گزار

كه چشم از تو دارند مردم بسي
نه تو چشم داري به دست كسي

كرم خوانده*ام سيرت سروران
غلط گفتم، اخلاق پيغمبران

شنيدم كه يك هفته ابن*السبيل
نيامد به مهمان سراي خليل

ز فرخنده خويي نخوردي بگاه
مگر بينوايي در آيد ز راه

برون رفت و هر جانبي بنگريد
بر اطراف وادي نگه كرد و ديد

به تنها يكي در بيايان چو بيد
سر و مويش از برف پيري سپيد

به دلداريش مرحبايي بگفت
برسم كريمان صلايي بگفت

كه اي چشمهاي مرا مردمك
يكي مردمي كن به نان و نمك

نعم گفت و بر جست و برداشت گام
كه دانست خلقش، عليه*السلام

رقبيان مهمان سراي خليل
به عزت نشاندند پير ذليل

بفرمود و ترتيب كردند خوان
نشستند بر هر طرف همگنان

چو بسم الله آغاز كردند جمع
نيامد ز پيرش حديثي به سمع

چنين گفتش: اي پير ديرينه روز
چو پيران نمي*بينمت صدق و سوز

نه شرط است وقتي كه روزي خوري
كه نام خداوند روزي بري؟

بگفتا نگيرم طريقي به دست
كه نشنيدم از پير آذرپرست

بدانست پيغمبر نيك فال
كه گبرست پير تبه بوده حال

بخواري براندش چو بيگانه ديد
كه منكر بود پيش پاكان پليد

سروش آمد از كردگار جليل
به هيبت ملامت كنان كاي خليل

منش داده صد سال روزي و جان
تو را نفرت آمد از او يك زمان

گر او مي*برد پيش آتش سجود
تو با پس چرا مي*بري دست جود؟

گره بر سر بند احسان مزن
كه اين زرق و شيدست و آن مكر و فن

زيان مي*كند مرد تفسيردان
كه علم و ادب مي*فروشد به نان

كجا عقل يا شرع فتوي دهد
كه اهل خرد دين به دنيا دهد؟

وليكن تو بستان كه صاحب خرد
از ارزان فروشان به رغبت خرد

زبان داني آمد به صاحبدلي
كه محكم فرومانده*ام در گلي

يكي سفله را ده درم بر من است
كه دانگي از او بر دلم ده من است

همه شب پريشان از او حال من
همه روز چون سايه دنبال من

بكرد از سخنهاي خاطر پريش
درون دلم چون در خانه ريش

خدايش مگر تا ز مادر بزاد
جز اين ده درم چيز ديگر نداد

ندانسته از دفتر دين الف
نخوانده بجز باب لاينصرف

خور از كوه يك روز سر بر نزد
كه اين قلتبان حلقه بر در نزد

در انديشه*ام تا كدامم كريم
از آن سنگدل دست گيرد به سيم

شنيد اين سخن پير فرخ نهاد
درستي دو، در آستينش نهاد

زر افتاد در دست افسانه گوي
برون رفت ازان جا چو زر تازه روي

يكي گفت: شيخ اين نداني كه كيست؟
بر او گر بميرد نبايد گريست

گدايي كه بر شير نر زين نهد
ابو زيد را اسب و فرزين نهد

بر آشفت عابد كه خاموش باش
تو مرد زبان نيستي، گوش باش

اگر راست بود آنچه پنداشتم
ز خلق آبرويش نگه داشتم

وگر شوخ چشمي و سالوس كرد
الا تا نپنداري افسوس كرد

كه خود را نگه داشتم آبروي
ز دست چنان گر بزي يافه گوي

بد و نيك را برل كن سيم و زر
كه اين كسب خيرست و آن دفع شر

خنك آن كه در صحبت عاقلان
بياموزد اخلاق صاحبدلان

گرت عقل و راي است و تدبير و هوش
به عزت كني پند سعدي به گوش

كه اغلب در اين شيوه دارد مقال
نه در چشم و زلف و بناگوش و خال

1
*
يكي رفت و دينار از او صد هزار
خلف برد صاحبدلي هوشيار

نه چون ممسكان دست بر زر گرفت
چو آزادگان دست از او بر گرفت

ز درويش خالي نبودي درش
مسافر به مهمان سراي اندرش

دل خويش و بيگانه خرسند كرد
نه همچون پدر سيم و زر بند كرد

ملامت كني گفتش اي باد دست
به يك ره پريشان مكن هرچه هست

به سالي توان خرمن اندوختن
به يك دم نه مردي بود سوختن

چو در دست تنگي نداري شكيب
نگه دار وقت فراخي حسيب

به دختر چه خوش گفت بانوي ده
كه روز نوا برگ سختي بنه

همه وقت بردار مشك و سبوي
كه پيوسته در ده روان نيست جوي

به دنيا توان آخرت يافتن
به زر پنجه شير بر تافتن

اگر تنگدستي مرو پيش يار
وگر سيم داري بيا و بيار

اگر روي بر خاك پايش نهي
جوابت نگويد به دست تهي

خداوند زر بركند چشم ديو
به دام آورد صخر جني به ريو

تهي دست در خوبرويان مپيچ
كه بي هيچ مردم نيرزند هيچ

به دست تهي بر نياد اميد
به زر بركني چشم ديو سپيد

به يك بار بر دوستان زر مپاش
وز آسيب دشمن به انديشه باش

اگر هرچه يابي به كف برنهي
كفت وقت حاجت بماند تهي

گدايان به سعي تو هرگز قوي
نگردند، ترسم تو لاغر شوي

چو مناع خير اين حكايت بگفت
ز غيرت جوانمرد را رگ نخفت

پراگنده دل گشت از آن عيب جوي
بر آشفت و گفت اي پراگنده گوي

***
2
*

مرا دستگاهي كه پيرامن است
پدر گفت ميراث جد من است

نه ايشان به خست نگه داشتند
بحسرت بمردندو بگراشتند؟

به دستم نيفتاد مال پدر
كه بعد از من افتد به دست پسر؟

همان به كه امروز مردم خورند
كه فردا پس از من به يغما برند

خور و پوش و بخشاي و راحت رسان
نگه مي چه داري ز بهر كسان؟

برند از جهان با خود اصحاب راي
فرو مايه ماند به حسرت بجاي

زر و نعمت اكنون بده كان تست
كه بعد از تو بيرون ز فرمان تست

به دنيا تواني كه عقبي خري
بخر، جان من، ورنه حسرت بري

بزاريد وقتي زني پيش شوي
كه ديگر مخر نان ز بقال كوي

به بازار گندم فروشان گراي
كه اين جو فروش است گندم نماي

نه از مشتري كز ز حام مگس
به يك هفته رويش نديده*ست كس

به دلداري آن مرد صاحب نياز
به زن گفت كاي روشنايي، بساز

به اميد ما كلبه اين جا گرفت
نه مردي بود نفع از او وا گرفت

ره نيكمردان آزاده گير
چو استاده*اي دست افتاده*گير

ببخشاي كانان كه مرد حقند
خريدار دكان بي رونقند

جوانمرد اگر راست خواهي ولي است
كرم پيشهء شاه مردان علي است

شنيدم كه پيري به راه حجاز
به هر خطوه كردي دو ركعت نماز

چنان گرم رو در طريق خداي
كه خار مغيلان نكندي ز پاي

به آخر ز وسواس خاطر پريش
پسند آمدش در نظر كار خويش

به تلبيس ابليس در چاه رفت
كه نتوان از اين خوب تر راه رفت

گرش رحمت حق نه دريافتي
غرورش سر از جاده برتافتي

يكي هاتف از غيبش آواز داد
كه اي نيكبخت مبارك نهاد

مپندار اگر طاعتي كرده*اي
كه نزلي بدين حضرت آورده*اي

به احساني آسوده كردن دلي
به از الف ركعت به هر منزلي

به سرهنگ سلطان چنين گفت زن
كه خيز اي مبارك در رزق زن

برو تا ز خوانت نصيبي دهند
كه فرزند كانت نظر بر رهند

بگفتا بود مطبخ امروز سرد
كه سلطان به شب نيت روزه كرد

زن از نااميدي سر انداخت پيش
همي گفت با خود دل از فاقه ريش

كه سلطان از اين روزه گويي چه خواست؟
كه افطار او عيد طفلان ماست

خورنده كه خيرش برآيد ز دست
به از صائم الدهر دنيا پرست

مسلم كسي را بود روزه داشت
كه درمنده*اي را دهد نان چاشت

وگرنه چه لازم كه سعيي بري
ز خود بازگيري و هم خود خوري؟

1
*
يكي را كرم بود و قوت نبود
كفافش بقدر مروت نبود

كه سفله خداوند هستي مباد
جوانمرد را تنگدستي مباد

كسي را كه همت بلند اوفتد
مرادش كم اندر كمند اوفتد

چو سيلاب ريزان كه در كوهسار
نگيرد همي بر بلندي قرار

نه در خورد سرمايه كردي كرم
تنك مايه بودي از اين لاجرم

برش تنگدستي دو حرفي نبشت
كه اي خوب فرجام نيكو سرشت

يكي دست گيرم به چندي درم
كه چندي است تا من به زندان درم

به چشم اندرش قدر چيزي نبود
وليكن به دستش پشيزي نبود

به خصمان بندي فرستاد مرد
كه اي نيك نامان آزاد مرد

بداريد چندي كف از دامنش
و گر مي*گريزد ضمان بر منش

وزان جا به زنداني آمد كه خيز
وز اين شهر تا پاي داري گريز

چو گنجشك در باز ديد از قفس
قرارش نماند اندر او يك نفس

چو باد صبا زان ميان سير كرد
نه سيري كه بادش رسيدي به گرد

گرفتند حالي جوانمرد را
كه حاصل كن اين سيم يا مرد را

به بيچارگي راه زندان گرفت
كه مرغ از قفس رفته نتوان گرفت

شنيدم كه در حبس چندي بماند
نه شكوت نبشت و نه فرياد خواند

زمانها نياسود و شبها نخفت
بر او پارسايي گرر كرد و گفت:

نپندارمت مال مردم خوري
چه پيش آمدت تا به زندان دري؟

بگفت اي جليس مبارك نفس
نخوردم به حيلت گري مال كس

يكي ناتوان ديدم از بند ريش
خلاصش نديدم بجز بند خويش

2
*
نديدم به نزديك رايم پسند
من آسوده و ديگري پاي بند

بمرد آخر و نيك نامي ببرد
زهي زندگاني كه نامش نمرد

تني زنده دل، خفته در زير گل
به از عالمي زنده مرده دل

دل زنده هرگز نگردد هلاك
تن زنده دل گر بميرد چه باك؟